Da Srbi još nisu sasvim načisto sa svojom istorijom može da posluži vranjska eparhija koja ove godine proslavlja 950 godina od nastanka i sedam vekova od obnove jednog od najstarijih manastira u Srbiji – Prohor Pčinjski.
Naime, malo je poznato da se čitav ovaj kraj, bez preterivanja, može nazvati i „pčinjska Sveta Gora“, zato što je u tom relativno malom prostoru smešteno više od 180 crkava i manastira, od kojih su većina metohi Hilandara.
Jedan od njih – biser srpske srednjovekovne gradnje i duhovnosti – manastir Sveti Nikola smešten je u samom Vranju!
– Srbi se stide svoje istorije. Potrebne su nam godine i godine kako bismo se „iznenadili“ onim što su nam preci ostavili na čuvanje. Vranjska eparhija priprema sveobuhvatnu monografiju u kojoj će biti popisane sve svetinje iz ovog kraja i uveren sam da će se mnogi iznenaditi tim blagom – priča protonamesnik Vedran Kostić, vranjski paroh, ali i jedan od sveštenika koji je aktivno uključen u obnovu manastira Sveti Nikola podignutog početkom 14. veka.
Pri kraju obnova
– Najveći deo posla oko obnove je završen. Predstoji nam freskopisanje crkve i to će biti jedna od poslednjih, većih investicija da bi manastir zasijao starim sjajem, pa će nam trebati i pomoć dijaspore da uspemo – priča ovaj sveštenik.
Međutim, i danas je to mesto koje, bez sumnje, treba obići ne samo zbog prelepe arhitekture, već i zbog svetinja kojima se vernici mogu pomoliti.
– U manastiru se nalaze verna replika ikone hilandarske Bogorodice Trojeručice i ikone Svetog Nikole iz Barija koju je darivao toj crkvi kralj Stefan Dečanski. Vernici u manastiru mogu se pokloniti i delovima moštiju mnogih svetaca: Svetim Vitlejemskim mučenicima, Svetom arhiđakonu Stefanu, Sv. Jovanu Zlatoustom, Sv. Pantelejmonu celebniku, Svetom Joasafu Srpskom, Sv. Nektariju Eginskom, knezu Lazaru, Ignjatiju Bogonoscu, Svetim mučenicima Surduličkim i mučenicima Jasenovačkim – priča protonamesnik Vedran Kostić.
Manastir Sveti Nikola – pravi dragulj grada Vranja sazidan je između 1322. i 1331. godine u vreme kralja Stefana Dečanskog.
Prema podacima dr Jovana Hadži Vasiljevića u knjizi „Ostaci starina u vranjskom okrugu“, knez Baldovin je najpre podigao Crkvu Svetog Nikole kao porodičnu zadužbinu, a zatim se njegov sin župan Maljušat saglasio sa željom cara Dušana da se hram daruje Hilandaru carskom poveljom nastalom između 1343. i 1345.
– Povelja kojom se ovo darivanje potvrđuje napisana je u periodu 1343-1345. godine i predstavlja prvi pisani trag o crkvi Svetog Nikole, kao metohu manastira Hilandara. U srednjovekovnoj Srbiji Vranje je bilo ne samo duhovno, već i ekonomski povezano sa manastirom Hilandarom, središtem srpskog duhovnog života, pa zato ne treba da čudi što je i Crkva Svetog Nikole, poput crkava u Donjem Vranju, Sobinu, Dubnici, Katunu i Sodercu priložena manastiru Hilandar – priča naš sagovornik.
Turci srušili do temelja
Sudbina ovog manastira slična je svim drugim srpskim svetinjama tokom Osmanlijskog osvajanja Balkana.
Nakon Maričke bitke 1371. i Kosovskog boja 1389. godine monasima Hilandara je bio sve teži dolazak i život na ovom mestu, ali i prevođenje robe na Svetu Goru.
– Prodiranjem Turaka na Balkansko poluostrvo, i osvajanjima u 15. veku pod njihovom upravom našao se i grad Vranje. Dolaskom turske vlasti, manastir Svetog Nikole je razrušen. Na njegovom mestu 1894. je podignut novi hram, a tokom gradnje su otkrivene tri nadgrobne ploče: grobnice kneza Baldovina, njegove supruge i unuka, monaha Nikole. Te ploče se čuvaju u Beogradu, na Kalemegdanu pored Zavoda za zaštitu spomenika kulture Beograda.
Prvi novi pisani tragovi i podaci o manastiru potiču iz 1894. i govore o obnovi koja je započeta pod vladavinom Milana Obrenovića, a završena je u vreme dinastije Karađorđević 1905.
O tome svedoči i nadgrobna ploča sa zapisom: „Sveti Antimins položen je, po blagoslovu Nj. preosvešt. ep. niškog Nikanora, 9. maja 1905. g. od Dimitrija Pavlovića, protojereja vranjskog.“
– Ikonostas u crkvi sadrži 31 ikonu. Oslikao ih je T. I. Budžorski, a dar su ondašnjih imućnih vranjskih porodica, o čemu svedoče natpisi na njima. Slikane su u periodu od 1901. do 1905. godine, kada je crkva osvećena od strane episkopa niškog Nikanora, 27. avgusta 1906. godine – priča protonamesnik Vedran.
Na raskrnici dva veka, uz crkvu koja u to vreme još nije imala kupolu, sagrađen je konak, ali opet nastupaju ratovi koji su doprineli da se u manastiru održavaju samo redovna bogosluženja u crkvi.
Kulturno blago
– Tokom Drugog svetskog rata uništena je sva dokumentacija o istoriji manastira, a uz nove komunističke vlasti, ova svetinja je proživljavala identičnu sudbinu većine drugih po Srbiji. Iz kazivanja savremenika tog doba saznali smo da su se bogosluženja odvijala samo nedeljom i praznikom. Tek kada je na čelo eparhije došao episkop Pahomije počinje obnova i ovog manastira, ali i mnogih drugih svetinja – ističe naš sagovornik.
Godine 1994. eparhijiski savet Pravoslavne eparhije, doneo je odluku da se manastir Svetog Nikole proglasi za značajni lokalitet, a u samom manastiru da se nalazi episkopska rezidencija i tada je počela njegova obnova.
– Obnova manastira Svetog Nikole rađena je u nekoliko faza. Godine 1996-1997. obnovljena je crkva i dograđen konak. U manastirskom konaku je od 2001. godine čuvana izložba sa više od 3.000 fotografija o stradanju Srba u 20. veku. Na žalost, maja 2003. konak je zahvatio požar većih razmera, pa su tako izgorele i fotografije, te je morala ponovo da se radi njegova obnova – priča otac Vedran i dodaje da se 2002. godine u manastiru gradi kula – pirg, po na ugledu Hilandarskog pirga Svetog Save. Danas se tu čuva celokupna arhiva eparhije vranjske, ali i riznica i biblioteka.
– Manastir poseduje i imanje od oko tri hektara gde se bavimo proizvodnjom povrća iz plastenika, a u planu je i uzgajanje cveća – kaže naš sagovornik.
Molba Usejin-paše
Jedan od najpoznatijih hroničara života juga Srbije, dr Jovan Hadži Vasiljević u knjizi „Ostaci starina u vranjskom okrugu“, ovako opisuje zbog čega u tursko vreme nije došlo do obnove crkve i manastira.
– Ne pamti se od kada u njoj nije bilo službe, a i narodno joj je predanje postanak zaboravilo. Još pre 60 godina hteli su Vranjanci da na razvalinama njenim podignu novu crkvu, ali im Usejin-paša nije dopustio, iz razloga da im Šeh Arap od preko puta ne bi dosađivao – piše Vasiljević i nudi objašnjenje kako je tadašnji paša uspeo da odgovori Vranjance od nauma.
– Znam, znam, rekao je Paša, da je to vaša stara crkva, ali vidite li onoga onamo nesrećnika (za Šeh-Ajmasa)? Vi ćete u klevado (zvečka), tak, tak… on će u rog tu, tu… ispaliće koju pušku, ubiće koga od vas, te će biti štete.
Vranjaci su zbog toga, a po dopuštenju Usejin-paše podigli novu – Šapranačku crkvu posvećenu Svetoj Petki Paraskevi.
Poziv dijaspori
Protonamesnik Vedran Kostić poziva srpsku dijasporu da se priključe akciji freskopisanja crkve manastira Svetog Nikole.
– Znamo svi koliko je naša dijaspora verujuća i koliko je spremna da pomaže, a oslikavanjem crkve upisuju se u red ktitora vredne svetinje iz 14. veka. Da bi se ceo posao freskopisanja završio potrebno je oko 50.000 evra, a svi zainteresovani se mogu javiti na telefone eparhije za dodatne detalje ili novac uplatiti na dinarski račun:
200-3174990101008-93, sa naznakom za freskopis manastira Svetog Nikole ili poseban devizni račun sa istom naznakom:
RS 35200317499010100311
Spomen-kapela seća na nevine srpske žrtve
Podignuta je i spomen-kapela posvećena sećanju na nevine srpske žrtve bugarskog terora u Vranju i okolini u periodu od 1915. do 1918. godine.
– Njenu gradnju započeo je mitropolit skopski Josif 1934. godine. Zbog okupacije u drugom svetskom ratu moralo se prekinuti sa radovima, a posle njega, komunističke vlasti nisu dozvoljavale nastavak izgradnje spomen-kosturnice. Obnovom manastira obuhvaćeno je i podizanje spomen-kosturnice. Tokom radova oko manastira nađene su kosti srpskih žrtava bugarskog terora iz Prvog svetskog rata. Istorijiska činjenica je da su Srbi iz Vranja i okoline ubijani samo zato što nisu hteli da se odreknu srpskog imena – priča naš sagovornik.
On ističe da su zemni ostaci pravoslavnih Srba sakupljani po okolnim šumama i doneti kako bi se pohranili u spomen-kosturnici, ali da su ih tokom Drugog svetskog rata bugarski okupatori razbacali kako bi sakrili istinu o svojim zločinima.
– Završetak spomen-kosturnice – kapele i prenosa moštiju u nju planirano je u narednom periodu – kaže protonamesnik Vedran Kostić.
„Na izmaku svih kuća…“
Dr Jovan Hadži Vasiljević u knjizi „Ostaci starina u vranjskom okrugu“ ovako opisuje lokaciju manastira:
„Nekada, u sredini staroga Vranja, a sada gore, na izmaku svih vranjskih kuća, pod malim ćošačkim brdom (Ćoška), na podnožju Krstilovca, postoje zidine stare vranjske Crkve Sv. Nikola.“
Zabranjeno je preuzimanje, kopiranje ili prenošenje teksta, dela teksta ili fotografija sa sajta vesti-online.com bez izričitog navođenja izvora i aktivnog linka ka originalnom tekstu na našem sajtu.
Svako kršenje ovog pravila biće smatrano povredom autorskih prava i biće prijavljeno u skladu sa zakonom.
