Bogorodica Ljeviška u Prizrenu nije samo jedna od najlepših srpskih srednjovekovnih crkava, već i simbol stradanja, trajanja i duhovne snage srpskog naroda na Kosovu i Metohiji. Kroz vekove je rušena, skrnavljena, pretvarana u džamiju i paljena, ali je uprkos svemu opstala, čuvajući u svojim zidovima neprocenjive freske i svedočanstvo o vremenu kada je Prizren bio jedna od prestonica srpske države i kulture.
Skrivena među uskim prizrenskim ulicama, Bogorodica Ljeviška vekovima privlači pažnju svojom neobičnom lepotom i istorijom. Sam naziv „Ljeviška“ najverovatnije potiče od dela grada koji se nekada nalazio sa leve strane Bistrice. Iako su Turci kasnije promenili tok reke, ime svetinje ostalo je do danas.
Crkvu je 1307. godine obnovio kralj Milutin, jedan od najvećih srpskih zadužbinara, na temeljima starije bazilike iz vremena Stefana Prvovenčanog i još starije vizantijske crkve iz 10. veka. Upravo zato Bogorodica Ljeviška predstavlja jedinstven spoj srpske i vizantijske duhovne i umetničke tradicije. Milutin ju je pretvorio u velelepni petokupolni hram, sa spoljašnjom pripratom i zvonikom, želeći da njegova zadužbina bude dostojna velikog pravoslavnog centra kakav je tada bio Prizren.
Posebnu vrednost imaju freske iz 13. i 14. veka, među kojima se izdvaja čuvena freska Bogorodice Ljeviške – Milostive, pronađena 1951. godine gotovo netaknuta iza zazidanog zida. Smatra se jednim od najlepših prikaza Presvete Bogorodice u srpsko-vizantijskoj umetnosti.
Sudbina svetinje bila je teška. Posle ukidanja Pećke patrijaršije 1766. godine, Turci su crkvu pretvorili u džamiju. Freske su prekrečene i oštećene, a na zvoniku je podignut minaret. Ipak, ni vekovi pod malterom nisu uspeli da sakriju njenu lepotu.
Novo stradanje Bogorodica Ljeviška doživela je tokom martovskog pogroma 2004. godine, kada su albanski ekstremisti zapalili crkvu i teško oštetili freske i unutrašnjost hrama. Crni dim i požar ostavili su trag koji je i danas vidljiv na zidovima svetinje.
UNESKO je 2006. godine uvrstio Bogorodicu Ljevišku na listu ugrožene svetske baštine, a deo fresaka je obnovljen zahvaljujući međunarodnoj pomoći. Ipak, veliki deo hrama i dalje nosi ožiljke stradanja.
Bogorodica Ljeviška danas stoji kao nemi svedok vekova srpske istorije na Kosovu i Metohiji. Njeni zidovi pamte i slavu Nemanjića i tugu pogroma, ali i pokazuju da svetinje mogu biti ranjene, ali ne i uništene. Dok god stoji Bogorodica Ljeviška, stoji i sećanje na narod koji ju je podigao i branio kroz vekove.
Piše: Stefan Stojanović
